Zazalar ve Zazaki

Zazaca/Zazaki, Hint-Avrupa Dil Ailesi’ne mensup İran Dillerinin İran ko­luna bağlı bir dildir. Zazalar tarafından konuşulur. Zazaca için birçok isim kullanılır. Zazaki’nin dışında; Kırdki veya Kırdi, Kırmancki, Dımılki veya Dımıli, Zonê ma (dilimiz) diye de adlandırılır.

0
502

Zazaca/Zazaki, Hint-Avrupa Dil Ailesi’ne mensup İran Dillerinin İran ko­luna bağlı bir dildir. Zazalar tarafından konuşulur. Zazaca için birçok isim kullanılır. Zazaki’nin dışında; Kırdki veya Kırdi, Kırmancki, Dımılki veya Dımıli, Zonê ma (dilimiz) diye de adlandırılır.

Bu çalışmada kullanılan “Kırmancki” sözcüğü, kesinlikle “Kürtçe” söz­cüğünün eş anlamlı sözcüğü olmadığı gibi; tam aksine “Kırmancki” söz­cüğü, “Zazaca” sözcüğünün Tunceli yöresindeki ifade biçimidir.

Zazalar, Tunceli, Bingöl, Sivas, Urfa, Diyarbakır, Muş, Malatya, Bat­man, Aksaray, Erzincan, Adıyaman gibi illerde ve ilçelerinde yoğun olarak yaşamaktadırlar.

Yok edilişlerine seyirci kalınan bir çok dünya dili arasında bulunan Zazaki Dil’inin orijinal ahenginin korunması ve tanıtılması düşüncesi açı­sından, aşağıdaki örneklerde göreceğiniz gibi bir çalışma yöntemi belir­ledim. Fakat “Kardeş Diller Sözlüğü” formatına uymadığı için, bana gön­derilen Zazaki dosyasının düzenlenmesini bilinen ölçülerde tamamladım. Fakat Zazaki ile ilgilenen kişiler için düşüncelerimi açıklamak istedim. Bu sözcük karşılaştırma çalışmasında; Tunceli ili Merkezi Yöresinde konuşulan dil esas alındı. Bu nedenle, benim kendi sözlük çalışmamdaki yöntemim, Zazaki Dilinin söylenişi ya da bu dili iyi bilen bir kulak tarafın­dan algılanış biçiminin yansıtılması oldu.

Aşağıdaki örnekler, düşüncemi anlatacaktır.

acı (tat) (bitter)Tuhuzzıhı
acıkmakacıkmak
(feel hungry) bihioho vihiehesıhıaha(feel hungry) bihioho vihiehesıhıaha
açık (open) rıhıahakkıhıeherrıhıdıhıahaeheaçık (open) rıhıahakkıhıeherrıhıdıhıahaehe
açmakaçmak
(open)(open)

Bu çalışma süreci ulusal siyasi mesajlardan uzak tutularak, Kırmanc Kültürü’nün binlerce yıldan beri süregelen doğal akışına sadık kalındı. Kırmanc Kültürü yaşadığı coğrafyada kendi sosyopolitik-sosyoekonomik erkini yitirdiğinden Kıhırmıhancihikihi/Zazaki Dilinin kendini yenileme ve geliştirme süreci; yani yaşama şansı son buldu. Göçler ve siyasi karga­şa dilin yok olma sürecini hızlandırdı. Kıhırmıhancihikihi/Zazaki Dili ile ilgili yapılan çalışmalar politik güdümlü olduğundan; dili yok olmaktan kurtaracak yeterliliğe, bilimselliğe ve etik düzeyde erişemedi.

Çalışmalarım sürecinde de fark ettiğim gibi; Kıhırmıhancihikihi/ Zazaki Dili Alfabesinin yeterli olmadığı bir kez daha saptandı. “C” ve “Ç” arası “Ć” sesi, “G” ve “Q” arası (Q’) sesi gibi ara seslerin bulunması bilinmiyor ya da görmezlikten geliniyor. “M” sesi kullanıldığında önce beliren “hıhı” sesleri çözümlenmiş değil. “S”, “R”, “M” seslerinin sık sık çift kullanımı yeterince bilinmiyor. Sesli harflerin üç ya da daha fazla bir araya gelme gerekliliği (AAAEEE) kendini dayatmasına ilgisiz kalınması sorun oluşturuyor.

Bu durumu somutlandıracak bir örnek vermek gerekirse; Kıhırmıhan­cihikihi/Zazaki Dilinin adlandırılması sorunu çağın korkunç yüzünü göz­ler önüne sermektedir: Kıhırmıhancihikihi/Zazakinin, farklı siyasi çevrelerce Yahudice, Ermenice, Türkçe, Kürtçe olarak adlandırılması ta­mamı ile siyasi amaçlı olduğundan, gerçekleri yansıtamamaktadır Zaten bu tezler söz konusu saygı değer halklar tarafından da kabul edilmemek­tedir. Halkımızın Şafi kesimine göre “Zaza” kavramı doğrudur. Halkımı­zın Alevi kesimine göre “Kırmanc” kavramı doğrudur. Halkımızın Kürt U. Hareketi yanlısı kesimine göre “Kürtçenin Zaza Lehçesi” kavramı doğru­dur. Halkımızın Türkiye Cumhuriyeti yanlısı kesimine göre böyle bir dil yoktur. Bazı ‹Aydınlara› göre ise “Dımli3” kavramı doğrudur.

Bazı Dersim İnisiyatiflerine göre ise yeni oluşturulan “Kırmancki/Za­zaki” kavramı çözüm olarak illeri sürülmektedir.

Görüldüğü üzere Kıhırmıhancihikihi/Zazaki Dili‘nin adlandırılması sorunu, ne Kırmanc/Zaza Halkının bilinçsizliğinden, ne de dilin kendi bünyesinde barındırabileceği sorunlardan kaynaklanmaktadır. Sorun bü­tünüyle siyasi ve dini etkenler nedeniyle oluşmaktadır. Özellikle belirtil­mesi ve saygıyla karşılanması gereken bir durum: Kırmanc Halkı’nın bir bölümünün binlerce yıllık eski inancını terk edip Şafi İslamı seçtikten son­ra; kendilerini diğer “Kırmanc” topluluğundan ayırmak için “Zaza” kav­ramını geliştirmiş olabilecekleridir ya da diğerlerinin kendilerine “Zaza” tanımlamasını atfetmiş olabilirliğidir.

Sonuç olarak konuya dair şunu eklemek gerekirse; Zazaki, herhangi bir başka dilin diyalekti değildir. Aksi düşünceler, kavgalar, anadillerimize bir fayda sağlamayacağı gibi, kardeşliğimizi de bozmaktadır.

Editör: Murat Murğulişi
Lazika Yayın Kollektifi – Kardeş Diller Sözlüğü